شمع گردانی؛ حکایت هزار سال دلدادگی

اردبیل به عنوان خواستگاه تشیع علوی، در حالی عشق و عاشقی و وابستگی کامل خود را به خاندان اباعبدالله الحسین (ع) بویژه حضرت ابوالفضل العباس (ع) به اثبات رسانده که این دلدادگی در ماه محرم و با برگزاری آئین هایی که به این منطقه تعلق دارد، به اوج خود می رسد، آئین هایی که هزاران سال قدمت داشته و حکایت از هزاران سال سرسپردگی است.

اردبیل خواستگاه تشیع و مرکز تبلور و تجلی شور و عشق حسینی و میراث‌دار فرهنگ عاشورایی است و مردم آن از گذشته تاکنون ارادتی خالصانه به حسین (ع) سالار شهیدان، حضرت ابوالفضل (ع) و یاران باوفای او دارند، به طوری که در طول تاریخ این شهر و منطقه به شهر حسینی شهرت داشته است.

تمام این ارادت و سرسپردگی با برگزاری آئین هایی نمود پیدا می کند که صدها و هزاران سال قدمت داشته و از سینه به سینه به نسل ها منتقل می شود، آئین هایی که مختص اردبیل و مردم این دیار بوده و یا از این منطقه به سایر کشور منتقل شده است.

مردم اردبیل به مانند سایر مناطق و فرهنگهای مختلف کشور، دارای آداب و رسوم و سنن خاصی در برگزاری مراسم عزاداری و سوگواری بوده، اما برخی از این مراسمات از جمله طشت گذاری، شمع گردانی، برپایی دستجات ششگانه، و… نه تنها در کشور بلکه در سراسر دنیا بی نظیر و متعلق به منطقه اردبیل است و همیشه در بررسی آیینهای عاشورایی مورد مطالعه قرار گرفته است. چنانچه مراسم ماه محرم در اردبیل را سرشار از نشانه ها و نمادها کرده است.

آغاز آیین عزاداری ماه محرم در استان اردبیل، بویژه مرکز استان، همزمان با ۲۷ ذیحجه و با مراسم طشت گذاری در اردبیل برگزار می شود، طی این مراسم سوگواران پس از مدیحه سرایی و عزاداری طشت هایی را به یاد تشنه کامی شهیدان کربلا پر از آب کرده و با زیارت کردن این طشت ها آب آن را به عنوان تبرک بر سر و صورت خود می ریزند.

در روزهای دوم تا هشتم ماه محرم نیز محلات ششگانه اردبیل طبق سنت دیرین به ترتیب با حضور در بازار تاریخی مسجد جامع اردبیل عزاداری می کنند. هیئت محله “اونچی میدان” عالی قاپو، سرچشمه، پیرعبدالملک، اوچدوکان و طوی به عنوان محلات ششگانه اردبیل شناخته می شوند.

در دل این تربیت یومیه و نیز مراسمات مختلف عزاداری، برخی از آیین ها نیز وجود دارند که در طول تاریخ همواره بر سینه نسل های یک منطقه، قوم و بین یک جمعیت مشخص و با فرهنگ خاص نشر یافته و منتقل شده است. آئین “شمع گردانی” یکی از این آیینها است که در اردبیل تجلی و به نمادی از عشق و ارادت مبدل شده است.

این آئین همزمان با تاسوعای حسینی روز اقتدا به علمدار نینوا برگزار شده و مردم استان اردبیل با اجرای آئین سنتی و منحصر شمع‌گردانی، عشق و ارادت به علمدار کربلا حضرت ابوالفضل (ع) را نشان می دهند.

شمع گردانی اردبیل هزار سال قدمت دارد

یکی از پژوهشگران تاریخی و دینی استان اردبیل در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: در روز تاسوعا دستجات عزاداری اقدام به شمع گردانی می کنند که با برگزاری این مراسم سنتی، عشق و ارادت به خاندان عصمت و طهارت در این روز به نقطه اوج خود می رسد.

بیوک جامعی اضافه کرد: در این آئین که از صبح تاسوعا در شهرها و نقاط مختلف استان اردبیل آغاز شده و تا غروب ادامه می یابد، عزاداران با دسته‌های شمع به مساجد مختلف محلات رفته و با روشن کردن شمع که در حقیقت نذری آنها محسوب می‌شود، عشق و ارادت خود را به حضرت ابوالفضل (ع) نشان می‌دهند.

وی با بیان اینکه این آئین سنتی بیش از هزار سال در اردبیل قدمت دارد، افزود: این مراسم در زبان ترکی و محلی به نام “شمع ‌پایلاما” معروف بوده و عزاداران حسینی بعد از هشت روز عزاداری در مساجد و خیابانها و محلات اردبیل در روزی که منتسب به علمدار رشید کربلا، حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) است اقدام به روشن کردن شمع می‌کنند و در سوگ آن علمدار رشید بر سر و سینه می‌زنند.

این پژوهشگر دینی استان اوج عزاداری مردم اردبیل را در روز تاسوعا و عاشورا عنوان کرد و ابراز داست: در تاسوعای حسینی همه دسته‌های عزاداری شامل محلات شش‌گانه، شعبات آن و مردم عزادار به بازار می‌آیند و ضمن عزاداری آیین شمع‌گردانی را نیز با شکوه خاص و هرچه تمام‌ تر برگزار می ‌کنند.

۴۱ مسجد اردبیل میزبان شمع گردانان

وی در تشریح برگزاری این مراسم در اردبیل تصریح کرد: آیین شمع گردانی از صبح روز تاسوعا تا اذان مغرب ادامه می‌یابد و عزاداران گاه به صورت گروهی و گاه در قالب دسته‌ های عزاداری و اغلب نیز با پای پیاده به ۴۱ مسجد شهر اردبیل رفته و با نیتی خالص و با هدف برآورده شدن حاجاتشان شمع را روشن و برای شهدای کربلا نیز فاتحه و صلوات می‌ خوانند.

جامعی ابراز داشت: این مراسم نه تنها در اردبیل بلکه سایر شهرها و امامزاده‌ها با حضور دسته‌ها و گروه‌های عزاداری با حال و هوای خاص بویژه در شکل و محتوای باشکوه برگزار می‌ شود و نظیر آن را می توان در امامزاده سلیمان فخرآباد مشگین ‌شهر، سید دانیال خلخال، مسجد غریب بیله ‌سوار و دیگر اماکن مذهبی و مورد احترام مردم استان عنوان کرد.

وی حضور زنان در این آیین را از نکات برجسته آن برشمرد و خار نشان کرد: زنان نیز در روز تاسوعا با حضور در مساجد و شرکت در مراسم شمع روشن کردن ارادت خود را به شهیدان کربلا ابراز می‌دارند و با حضور در سقّاخانه اردبیل اقدام به ادای نذر کرده و با روشن کردن شمع و گره بستن تکه پارچه‌‌ای خواستار برآورده شدن حاجات خود می‌شوند.

آیین شمع‌ گردانی در بین بانوان استان اردبیل از حال و هوای خاص برخوردار می باشد، به طوری که بانوان در حالی که چادر و لباس سیاه بر تن کرده‌اند در سقاخانه ابوالفضل ‌العباس (ع) اردبیل جمع شده و ضمن سر دادن ندای عزاداری به شکل خاص با روشن کردن شمع و گره زدن تکه‌پارچه‌هایی خواستار برآورده شدن حاجات خود و خانواده می‌شوند.

شمع گردانی آیینی مختص اردبیل است

یک شهروند اردبیلی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر مراسم و آیین عزاداری روز تاسوعا را یکی از آیین های منحصر و قدیمی اردبیل عنوان کرد و متذکر شد: در این روز مردم اردبیل با روشن کردن ۴۱ شمع نذری در ظرفهای مخصوص شمع‌سوز در ۴۱ مسجد؛ حاجات خود را طلب مى‌کنند.

سید حسن معتمدی اضافه کرد: این مراسم که از صبح روز تاسوعا تا پاسی از شب ادامه می‌یابد، مردم عزادار اردبیل به صورت گروهی و در قالب دستجات عزاداری از یک مسجد به مسجد دیگر و از محله‌ای به محله دیگر رفته و اقدام به روشن کردن شمع می‌کنند.

این شهروند با اشاره به علت نامگذاری و تعیین ۴۱ مسجد برای شمع گردانی افزود: به نظر می رسد که در سالهای گذشته و یا آغاز این آیین ماندگار در استان اردبیل، فقط ۴۱ مسجد در سطح جامعه فعال بوده و از همین رو تاکنون این آیین همچنان دست نخورده مانده و در بین ۴۱ مسجد به اجرا گذاشته می شود.

آیین های محرم برخاسته از فرهنگ ایرانی اسلامی است

در عین حال پژوهشگر تاریخ و آیین های دینی در استان اردبیل نیز ارزشمندترین ویژگی سوگواری امامان بویژه حضرت امام حسین (ع) را در ساختار فرهنگی ایران اسلامی، نمادها و گوناگونی آنها عنوان کرد و گفت: گستردگی پدیده‌های فرهنگی انگیزه بخش ‌بندی های گوناگونی در این زمینه از جمله فرهنگ مادی و فرهنگ غیرمادی شده است.

وی فرهنگ مادی را شامل پدیده ‌های هویدا، شایسته درک و اندازه‌گیری با سنجه‌های کمی و علمی دانست و ابراز داشت: هنرها، ابزارهای کاربردی و پدید آوردنی، داروهای شیمیایی و… از جمله این فرهنگ ها است.

جامعی تاکید کرد: فرهنگ غیرمادی نیز به مسائلی گفته می‌شود، که شایسته اندازه‌گیری سنجه‌های کمی نیست و به‌آسانی نمی‌توان آنها را سنجید و ارزیابی کرد؛ از جمله باورها، روشهای خویشاوندی، زبان، هنر و…

وی با بیان اینکه آیینها، روشها، باورها و… ماه‌های محرم، و… از پدیده‌های فرهنگ غیرمادی به شمار می‌آید که در کنار پیمانهای دیگر نشانگر هویت فرهنگی یک سرزمین است، متذکر شد: در ایران آیین های محرم و رمضان، ‌بویژه “نذری” یا “خیرات” برخاسته از فرهنگ ایرانی اسلامی است.

ضرورت احیاء برخی از آیین های عزاداری در اردبیل

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان اردبیل نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به آیین ها و فرهنگ های غنی این منطقه در زمینه فلسفه عاشورا خواستار توجه جدی به این سرمایه های معنوی و مذهبی در اردبیل شد و تصریح کرد: باید با آسیب شناسی آیین های ماه محرم در راستای احیا و رشد و پویایی برخی از سنت ها تلاش کرد.

حجت الاسلام مهدی ستوده اظهار داشت: بر همین اساس امسال برای سومین سال متوالی در این استان مراسم عزاداری و اجتماع عظیم تاسوعای حسینی با حضور ۱۰۰ هزار نفر از سوگواران و حسینیان در اردبیل برگزار می شود.

وی با بیان اینکه این برنامه با آیین سنتی شمع گذاری هیچ گونه سنخیت و تناقضی نخواهد داشت، افزود: در مراسم تاسوعا و عاشورای حسینی، حرکتهای خودجوش مردم بویژه هیئت های عزاداری که باعث جلوگیری از حرکتهای نامتعارف احتمالی شده و این حرکت سبب می‌شود اردبیل بیشتر با شناسنامه عزای حسینی شناخته شود.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان تصریح کرد: در جهت برگزاری منظم و با شکوه این مراسم و سایر مراسمات ملی، امسال تلاش شد سنت ها و آیین های عزاداری به شکل سنتی و پرشورتر از گذشته برگزار شود.

بی شک آیین های دینی و مذهبی و اجتماعی نظیر عزاداری ( با آئین های طشت گذاری و شمع گذاری)، مراسم نوروز، و… که با فرهنگ و باورهای مردم گره خورده است، همواره و به قدمت تاریخ بشر در جامعه رشد خواهد یافت و بیش از پیش مورد توجه قرار خواهد گرفت.

چنانچه عزاداری سالار شهیدان امام حسین (ع) و واقعه کربلا در طول تاریخ و با گذشت حدود هزار و ۴۰۰ سال هنوز هم زنده و هر سال پر شورتر برگزار می شود .اما این آیین ها نیز نیازمند توجه، بازکاوی، آسیب شناسی، ارائه راهکارهای صحیح برای پویایی و نشر از سوی دستگاه های فرهنگی و آموزشی بوده تا از هر گونه آسیب ها و بدعتها دور نگه داشته شود.

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید